1. Giriş Nutrasötik terimi, besin ve ilaç kelimelerinin birleşiminden meydana gelen neolojizm olup, ilk olarak Stephan DeFelice tarafından ortaya atılmıştır ve nutrasötikleri “ hastalığın önlenmesi ve tedavisi başta olmak üzere tıbbi veya sağlık alanında fayda sağlayan gıda veya gıdanın parçası” olarak tanımlanır.Nurtasötikler dünya çapında hızla yayılmasıyla birlikte sürekli olarak geliştirilmeye devam etmektedir.Genel olarak probiyotikler, prebiyotikler, bitkisel ürünler, etkinlik ve sağlık veya patolojik durumlar üzerindeki etkileri konusunda bilimsel veriler yeterince desteklenmeyebilir.

  2. Nutrasötiklerin Temel Grupları Prebiyotikler ve probiyotikler, gastrointestinal rahatsızlıklara yardımcı olmak amacıyla kullanılan canlı bakteriler ve kalın bağırsakta veya kolonda mevcut olan iyi bakterileri besleyen özel bitki lifleridir.Nutrasötik gruplar arasında vitaminler,mineraller ve çoklu doymamış yağ asitleri bulunmaktadır.Omega-3 yağ asitleri,balık ve bazı bitkisel kaynaklarda yer alan ve birçok fizyolojik süreçte görev alan biyoaktif bileşiklerdir. Bitkisel kaynaklı biyoaktif bileşikler bitkilerin belli başlı bölgelerinde doğal olarak yer almaktadır ve antioksidan ile antiinflamatuar özellikleri araştırılmaktadır.Probiyotikler, gerekli miktarda tüketildiğinde konakçıya yararı bulunan canlı mikroorganizmalardır. Prebiyotikler bağırsaklardaki yararli mikroorganizmaların gelişimini sağlamaktadır.

  3. Nutrasötiklerin Biyolojik Etki Mekanizmaları

3.1 Antioksidan ve antiinflamatuvar etkiler Nutrasötiklerin biyolojik etkileri arasında inflamatuar yanıtların düzenlenmesi ve oksidatif stres düzenlenmesi yer almaktadır.Reaktif oksijen türlerinin(ROS)temizlenmesi,bitkisel kaynaklı polifenoller ve hücresel antioksidanların desteklenmesini sağlar. Bu aşamada Nfr2 sinyal yolağı antioksidan yanıtının düzenlenmesin,NF-kB ise inflamatuar yanıtın düzenlenmesini sağlamaktadır.

3.2 Bağırsak mikrobiyotası ve hücresel metabolizma üzerindeki etkiler Nutrasötik bileşenler, metabolik aktiviteyi ve bağırsak mikrobiyotasının bileşiminin etkilenmesini sağlar. Prebiyotik özellik gösteren besin bileşenlerinin bağırsak bakterileri tarafından fermantasyona uğraması sonucunda propiyonat,asetat ve bütirat gibi kısa zincirli yağ asitlerinden meydana gelmektedir. Bu metabolitler bağırsak epital hücrelerinin enerji ihtiyacının karşılanmasını, bağırsak bariyerinin korunmasını ve konakçının metabolik süreçlerinin düzenlenmesini sağlamaktadır.

  1. Nutrasötiklerin İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri

4.1 Kardiyovasküler ve metabolik sağlık Nutrasötiklerin metabolik sağlık üzerindeki etkileri özellikle inflamasyon ve oksidatif stresin düzenlenmesinde, lipit metabolizmasında rol oynamaktadır.Omega-3 çoklu yağasitlerinin trigliserit düzeylerinin azaltılması, bazı inflamatuar belirteçlerlin düzenlenmesi ve kan basıncının düzenlenmesini sağlar. Buna rağmen birçok biyokatif bileşikler ve polifenoller, oksidatif stres ve inflamatuar süreçleri etkileyerek metabolik sağlığın düzenlenmesinde görev yapmaktadır.

4.2 Kanser ve nörodejeneratif hastalıklarla ilişkileri Bazı profenoller tümör baskılayıcı genlerin aktivasyonu ve onkogenlerin düzenlenmesiyle bağlantılı moleküler mekanizmalarda rol oynar. Nörodejeneratif hastalıklar göz önünde bulundurulduğunda omega-3 yağ asitleri ve polifenoller,oksidatif stres,amiloid-beta birikimi,nöroinflamasyon ve nörol işlevlerin düzenlenmesini sağlamaktadır.

  1. Nutrasötik Kullanımının Sınırlılıkları

5.1 Biyoyararlanım, doz ve güvenlilik Nutrasötiklerin biyolojik etkileri sadece tüketilen miktara bağlı olmayıp vücutta emilim ve kullanılabilirlik seviyelerine bağlı olarak değişiklik gösterebilmektedir.Biyoyararlanım; bir bileşiğin sindirim sisteminden emilim gerçekleştirip sistemik dolaşıma ulaşması bölümüyle bağlantılıdır.Bileşiğin çözünürlüğü, gastrointestinal sistemin kararlığı, besin matriksinin serbest hale geçmesi ve metabolizmanın biyoyararlanımının gerçekleşmesinde rol oynamaktadır.Nutrasötiklerin yüksek seviyelerde veya kontrolsüz uzun süreli kullanımı toksik etkilere sebep olmakla birlikte güvenli doz aralıklarının değerlendirilmesi gerekmektedir. İlaç etkileşimleri ve bilimsel kanıtların değerlendirilmesi Nutrasötikerin kullanımının sınırlılıkları arasında ilaçların etkileşim potansiyeli yer almaktadır.Bazı biyaktifl biyoaktif bileşikler, P450 enzimleri ve P-glikoprotein taşıyıcıları ilaç metabolizması ilaçların farmakokinetik özelliklerinde farklılıklara yol açabilmektedir.Bilhassa CYP3A4 enziminin düzenlenmesi, birçok ilacın olazma konsantrasyonlarını ve terapötik etkilerinde farklılıklara yol açabilmektedir.Bununla birlikte nutrasötiklerin sağlık üzerindeki etkilerinin bilimsel açıdan incelenmesinde örneklem büyüklüğü,uygulanan doz,klinik çalışma sayısı,ürün standardizasyonu ve araştırma süresi gibi faktörler göz önünde bulunudurulmalıdır.

  1. Sonuç ve Gelecek Perspektifi Nutrasötikler, bulundurdukları biyoaktif bileşikler aracılığıyla çeşitli hastalıkların ilerlemesinin azaltılmasında ve insan sağlığının korunmasında rol oynamatadır. Probiyotikler, prebiyotikler,omega-3yağ asitleri, mineraller,vitaminler ve bitkisel kaynaklı profenoller gibi nutrasötik grupları;antiinflamatuar,antioksidan ve metabolik düzenleyici özellikleri açısından büyük önem arz etmektedir. Bu bileşikler inflamatuar yanıtların düzenlenmesini, oksidatif stresin azaltılmasını, bağırsak mikrobiyotasının dengelenmesini ve hücresel metabolik süreçlerin desteklenmesini sağlayan mekanizmalarda rol oynamaktadır. Bilhassa kanser ve nörodejeneratif hastalıklar,metabolik bozukluklar ve kardiyovasküler hastalıklara yönelik araştırmalarda nutrasötik bileşenlerin koruyucu ve destekleyici özellikleri ilgi çekmektedir.Bu bileşiklerin biyolojik etkileri;biyoyararlanım,uygulanan doz,bireysel farklılıklar,kullanılan diğer ilaçlarla etkileşimi ve metabolizma gibi faktörlere bağlı olarak değişiklik gösterebilmektedir.Sonuç olarak, nutrasötiklerin insan sağlığı üzerindeki etkilerinin kapsamlı bir şekilde incelenebilmesi için uzun dönem klinik çalışmalar gerekmektedir.Nutrasötiklerin dengeli beslenmenin ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarının yerine geçmediği göz önünde bulundurulmalıdır.Bu çerçevede, nutrasötiklerin etki mekanizmaları moleküler düzeyde ve klinik etkilerle bilimsel kanıtlara dayanılarak ortaya konulması, ileriye dönük yapılacak çalışmalar açısından mühim bir çalışma alanı meydana getirmektedir.

Kaynaklar

  1. AlAli, M., Alqubaisy, M., Aljaafari, M. N., AlAli, A. O., Baqais, L., Molouki, A., ... & Lim, S. H. E. (2021). Nutraceuticals: Transformation of conventional foods into health-promoting/disease-preventing agents and safety considerations. Molecules, 26(9), 2540.
  2. Arshad, Z., Shahid, S., Hasnain, A., Yaseen, E., & Rahimi, M. (2025). Functional foods enriched with bioactive compounds: Therapeutic potential and technological innovations. Food Science & Nutrition, 13(10), e71024.
  3. Aronson, J. K. (2009). Medication errors: Definitions and classification. British Journal of Clinical Pharmacology, 67, 599–604.
  4. Ashrafpour, S., & Ashrafpour, M. (2025). The double-edged sword of dietary supplements: A comprehensive review of protective agents and their hidden risks. Frontiers in Nutrition, 12, 1524627.
  5. Dama, A., Shpati, K., Daliu, P., Dumur, S., Gorica, E., & Santini, A. (2024). Targeting metabolic diseases: The role of dietary supplements in modulating oxidative stress and inflammation. Nutrients, 16(4), 507.
  6. Das, L., Bhaumik, E., Raychaudhuri, U., & Chakraborty, R. (2012). Role of nutraceuticals in human health. Journal of Food Science and Technology, 49(2), 173–183.
  7. Fatima, G., Khan, S., Shukla, V., Awaida, W., Li, D., & Gushchina, Y. S. (2025). Nutraceutical formulations and natural compounds for chronic disease management. Frontiers in Nutrition, 12, 1682590.
  8. Ioannidis, J. P. (2013). Implausible results in human nutrition research. BMJ, 347, f6698.
  9. McClements, D. J., Li, F., & Xiao, H. (2015). The nutraceutical bioavailability classification scheme: Classifying nutraceuticals according to factors limiting their oral bioavailability. Annual Review of Food Science and Technology, 6(1), 299–327.
  10. Patra, S., Pradhan, B., Nayak, R., Behera, C., Das, S., Patra, S. K., ... & Bhutia, S. K. (2021). Dietary polyphenols in cancer chemoprevention and synergistic therapy: Clinical evidence and molecular mechanisms of action. Phytomedicine, 90, 153554.
  11. Pinto da Costa, J. (2017). A current look at nutraceuticals – key concepts and future expectations. Trends in Food Science & Technology, 62, 68–78.
  12. Reza-Zaldívar, E. E., & Jacobo-Velázquez, D. A. (2023). A comprehensive review of nutraceuticals against cognitive decline associated with Alzheimer's disease. ACS Omega, 8(39), 35499.
  13. Rowland, I., Gibson, G., Heinken, A., Scott, K., Swann, J., Thiele, I., & Tuohy, K. (2018). Gut microbiota functions: Metabolism of nutrients and other food components. European Journal of Nutrition, 57(1), 1–24.
  14. Wang, Y., Wang, Y., Shehzad, Q., Su, Y., Xu, L., Yu, L., ... & Wang, X. (2024). Does omega-3 PUFA supplementation improve metabolic syndrome and related cardiovascular diseases? A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 64(26), 9455–9482.
  15. Wu, S., Liao, X., Zhu, Z., Huang, R., Chen, M., Huang, A., ... & Ding, Y. (2022). Antioxidant and anti-inflammatory effects of dietary phytochemicals: The Nrf2/NF-κB signaling pathway and upstream regulators of Nrf2. Phytochemistry, 204, 113429.
  16. Yahfoufi, N., Alsadi, N., Jambi, M., & Matar, C. (2018). The immunomodulatory and anti-inflammatory role of polyphenols. Nutrients, 10(11), 1618.
  17. Zheng, Y., Qin, C., Wen, M., Zhang, L., & Wang, W. (2024). Effects of dietary nutrients and bioactive compounds on the gut microbiota: A comprehensive review. Foods, 13(9), 1345.
  • #Farmasötik Beslenme
  • #Nutrasötik